به نام خدا
طاهره شاهرخی
در نظام تعلیم و تربیت جدید و پویا که نقش معلّم آسان سازی و نقش فراگیر ، جستجوگری ، خود رهبری ، تلاش ، خلّاقیّت و تصمیم گیری است باید ارزشیابی معتبر را شناسایی کرد و از آن بهره جست . ارزشیابی مستمر ، ارزشیابی عملکردی ، ارزشیابی توصیفی ، ارزشیابی پوشهای و ارزشیابی پایانی ، هر کدام در جایگاه خاصّی میتوانند معلّم را در رسیدن به اهداف ارزشیابی پویا یاری کند . در این گفتار به انواع ارزشیابیها نگاهی اجمالی میاندازیم .
مقدّمه :
ارزشیابی عبارت است از داوری آگاهانه دربارهی ارزش کارها ، راه حلها ، روشها و ... برای منظوری معیّن و بر اساس ملاکی مشخّص . در مواردی هم سنجش به معنی قضاوت در مورد برنامهی درسی ، موادّ درسی ، شیوهی درسی و ... به کار میرود و ارزشیابی یک فرآیند نظاممند برای جمعآوری ، تحلیل و تفسیر اطّلاعات است تا آشکار شود که آیا هدفهای مورد نظر محقّق شدهاند یا در حال تحقّقاند .
ارزشیابی مستلزم به کار بردن شرایط و معیارهایی برای سنجش دقّت ، تاثیر ، صرفه داشتن و قابل قبول بودن اجزا و خصوصیّات معیّن است . این داوری ممکن است کیفی یا کمّی باشد و شرایط نیز ممکن است به وسیلهی خود دانشآموز تعیین شود و یا معلّم آنها را در اختیار او بگذارد . جمعآوری اطّلاعات ، تجزیه و تحلیل اطّلاعات ، مقایسهی اطّلاعات و حکم دربارهی آنها ارزشیابی است . در این جا از اصطلاح ارزشیابی به معنی داوری در مورد نتایج سنجش دانشآموزان استفاده میکنیم .
اهداف :
هدف از ارزشیابی این است که این فرآیند با آموزش در هم تنیده شوند و در زنجیرهی آموزش و ارزشیابی ، آموزش همواره تکرار شود ، شایستگی فرد رشد کند ، اعتماد به نفس در ارزشیابیشونده افزایش پیدا کند و از او فردی فعّال ، خطرپذیر ، محقّق و خلّاق بسازد و فراگیر به خوبی بیاموزد که چگونه از آموختههایش در موقعیّتهای دشوار و ناآشنا بهره ببرد ، توان تصمیمگیری و تشخیص وضعیّت را در فرد ارتقا دهد و در نهایت ارزشیابی در جایگاه واقعی خود یعنی در خدمت آموزش قرار گیرد .
طرح مسئله :
ارزشیابی ، فرآیندی است منسجم برای جمعآوری ، تحلیل و تفسیر اطّلاعات ، برای رسیدن به هدفهای مورد نظر در تعلیم و تربیت ؛ حال چگونه میتوان به هدفهای ارزشیابی دست یافت ؟ با کدام شیوه میتوان خود ، دانشآموزان و نظام آموزشی را ارزیابی کرد ؟ با چه راهبردی تواناییهای دانشآموز شناسایی میشود ؟ و با کدام شیوه ، نقاط قوّت و ضعف دانشآموز ارزیابی میشود ؟
انواع ارزشیابی :
الف ) ارزشیابی مستمر :
ارزشیابی مستمر ، تدریجی یا سازنده بخشی از فرآیند آموزشی تلقّی میشود . به این معنا که ارزشیابی در جریان آموزش جاری است و معلّم پیوسته با آن درگیر است . ارزشیابی مستمر در طرّاحی برنامهی درسی معلّم بسیار حائز اهمّیّت است به طوری که معلّم از نتایج سنجش مستمر در تعیین گام بعدی خود در آموزش استفاده میکند و به این سبب آموزش و ارزشیابی در هم تنیده میشوند و دانشآموز در فرآیند آموزش گامی به پیش میبرد . آنچه باعث میشود ارزشیابی مستمر راهبردی و سازنده شود عملکرد و کاربرد نتایج آن است نه تعداد دفعاتی که انجام میشود . ارزشیابی تشخیصی هم نوعی ارزشیابی مستمر و سازنده است زیرا هدف آن شناخت کاستیها و مشکلات و خطاهای احتمالی دانشآموز است تا در طرّاحی مراحل بعدی آموزش مورد استفاده قرار گیرد . در فرآیند چنین ارزشیابی ، دانشآموز نقش اساسی دارد ، هر چه در فرآیند آموزش بیشتر سهیم شود بهتر و بیشتر میتواند آموختههای خود را در ابعاد مختلف گسترش دهد و بهبود بخشد .
ویژگیهای ارزشیابی مستمر :
- ارزشیابی مستمر جزئی از فرآیند آموزشی است و به فعّالیّتهایی منجر میشود که مراحل بعدی آموزش را امکان پذیر میسازد .
- دانشآموزان را در فرآیند یادگیری سهیم میسازد و توان خود ارزیابی را در آنان تقویت میکند و در تمام موضوعات درسی قابل اجرا است .
- معلّم را قادر میسازد تا به طور منظّم دانشآموزان را در فعّالیّتهای گوناگون در نظر بگیرد و عواملی را که مانع پیشرفت آنان میشود شناسایی و برطرف کند .
- معلّم را در یک فرآیند تجربه اندوزی قرار میدهد و به او کمک میکند تا علایق دانشآموزان را شناسایی کند .
- به روایی بیش از پایایی اهمّیّت میدهد .
- معلّم را قادر میسازد تا از طریق ارزشیابیهای متناوب و یادداشتهایی که برمی دارد اطّلاعات کافی برای ارزشیابی معتبر دانشآموز را فراهم کند .
- ارزشیابی مستمر دانشآموزان را در فعّالیّتهای متفاوت و در شرایط متفاوت میسنجد و هرگز اعتبار قضاوت خدشهدار نمیشود .
- سنجش و ارزشیابی مستمر رغبت به یادگیری را در دانشآموز افزایش میدهد و باعث میشود که دانشآموز احساس استقلال کند .
- این ارزشیابی بسیار حسّاس و سازندهاست و روحیّهی اعتماد به نفس در دانشآموز را تقویت میکند.
- ارزشیابی مستمر مرکز فعّالیّتهای کلاسی قرار میگیرد و معلّم از طریق تفسیر مشاهدات خود مرحلهی بعدی تدریس را معیّن میکند در این صورت معلّم و دانشآموز در تعامل ، بازخورد و تصمیم گیری جزو اصلی برنامهی آموزشی هستند .
- در ارزشیابی مستمر ، برای دانشآموز فرصتهایی برای خود ارزیابی فراهم میشود تا بتواند خود را اصلاح کند و مدیریّت فردی را فرا گیرد .
- در این ارزیابی ، تعهّد به یادگیری در دانشآموز افزایش مییابد و دانشآموز درمییابد بر اساس چه معیارهایی سنجیده میشود .
ب ) ارزشیابی عملکردی :
ارزشیابی عملکردی، آزمون بسیار معتبری است که بر فرآیندهای یادگیری فراگیر در سطوح مختلف تحصیل تأکید دارد . دلیل اصلی توجّه به این نوع سنجش ، علاقهی روز افزون به استفاده از اصول روانشناسی شناختی در کلاس درس و نیاز به پرورش فرآیندهای عالی فکری و مهارتهای تفکّر انتقادی است .
تکالیف و آزمونهای عملکردی ، آموختههای فراگیر را در حیطههای مختلف در عمل به کار میگیرد و فراگیر در طول انجام تکالیف و آزمونهای عملکردی نشان میدهد تا چه اندازه در کاربرد آموختهها تواناست .
انجام یک فعّالیّت مربوط به علوم تجربی ، دفاع از شیوهی حلّ یک مسئله ، برگزاری یک تئاتر دانشآموزی ، ارائهی یک سخنرانی ، تولید یک روزنامهی دیواری برای مدرسه ، تأمین قفل و دستگیرهی در کلاس ، نمونههایی از تکالیف عملکردی هستند .
اگر پرورش توانایی کاربرد آموختهها در ذهن دانشآموزان از هدفهای مهم آموزشی باشد باید دانشآموزان در این حیطه هم ارزیابی شوند . یکی از موارد انتقاد به آموزش عمومی این است که فارغالتحصیلان سیستمهای آموزشی به راحتی نمیتوانند در بازار کار موفّق شوند . سنجش عملکرد و عمدتاً سنجش تواناییهای دانشآموز در هدایت یک تحقیق ، بررسی و ارزشیابی از مهارت طرّاحی تحقیق بسیار ضروری است . روش معمول کار این است که معلّم ، دانشآموز را با یک مسألهی عملی درگیر میکند ، وسایل و لوازمی را در اختیارش قرار میدهد و از دانشآموز میخواهد روش یا روشهایی برای حلّ آن مسأله پیشنهاد کند ، یک وسیله بسازد یا یک تحقیق انجام دهد و گزارش آن را ارائه کند . در این فرآیند میزان کمکی که دانشآموز نیاز دارد به نوع فعّالیّت و نیز به تواناییهای آن دانشآموز بستگی دارد .
فعّالیّتهایی که برای سنجش عملکرد طرّاحی میشود معمولاً دو گونه هستند : 1- فعّالیّتهای کوتاه مدّت که در چند دقیقه یا حدّاکثر در یک جلسهی درسی انجام میشود . 2- فعّالیّتهای بلند مدّت که به صورت فعّالیّتهای خارج از مدرسه یا پروژه به زمانهای طولانی چند روز تا چند هفته نیاز دارد .
شیوهی ارزشیابی به یکی از صورتهای زیر میباشد :
1- بهرهگیری از فهرست مشاهدات معلّم هنگامی که دانشآموز درگیر انجام فعّالیّت است .
2- ارزشیابی گزارش شفاهی ، کتبی دانشآموز پس از انجام فعّالیّت .
3- بررسی و ارزیابی ساخت یا طرّاحی یک وسیله .
آزمون عملکردی ، ارزشیابی از توان کاربرد آموختههاست . به عبارتی این آزمون بر فرآیند بیش از فرآورده نظر دارد و دانشآموز ، یادگیری را در متن دنیای واقعی تجربه میکند و نسبت به آنچه میآموزد احساس نیاز میکند و رغبت بیشتری نشان میدهد ؛ به دانشآموز و والدین این پیام مهم را میدهد که آموختهها زمانی ارزش دارند که از محدودهی ذهن خارج شوند و در عمل به کار گرفته شوند .
ویژگیهای ارزشیابی عملکردی :
- در سنجش عملکردی دانشآموز از طریق درگیر شدن در فعّالیّتهای عملی کوتاه مدّت یا بلند مدّت به یک فراگیر فعّال تبدیل میشود و رغبت و انگیزهی لازم برای مشارکت در فرآیند یادگیری در او افزایش مییابد .
- در این ارزشیابی به فرآیند کار بیش از فرآورده نظر دارد و از توان کاربرد آموختههای دانشآموز ، ارزشیابی به عمل میآید .
- در ارزشیابی عملکردی ، فرصت مناسبی برای تعامل بین معلّم و دانشآموز و یا دانشآموزان با یکدیگر فراهم میشود و به معلّم فرصت میدهد تا برای قضاوت در مورد حدود تواناییهای دانشآموز مستندات لازم را جمعآوری کند .
- اگر دانشآموزان در تدوین معیارهای سنجش شرکت کنند و نشانگرها برای آنان معنادار و ملموس باشد دانشآموزان میتوانند با تطبیق خود با آن خود را اصلاح کنند .
- در بعضی از نظامهای ارزشیابی عملکردی ، هیچ دانشآموزی مردود نمیشود نتیجهی امتحان دانشآموزان در یکی از چهار سطوح عملکردی ، ممتاز ، حرفهای ، در حال یادگیری و در آغاز یادگیری است .
ج ) ارزشیابی پایانی ( تراکمی ) :
ازشیابی پایانی معمولاً در پایان هر دورهی آموزشی انجام میشود و معلم با استفاده از آن ، آنچه را دانشآموزان طی دوره آموختهاند ، ارزیابی میکند .
هدف از ارزشیابی پایانی سنجش دانشآموزان با هدف نمرهدادن ، اتّخاذ تصمیمهای مختلف درمورد ارتقای او به کلاس بالاتر ، رتبه بندی یا اعطای امتیازات معیّنی مثل اجازهی ورود به مدارس نمونه و ... است. در این ارزشیابی از آزمونهایی استفاده میشود که وابسته به هنجار یا وابسته به ملاک است .
اصلیترین تفاوت ارزشیابی مستمر و ارزشیابی پایانی در نوع استفادهی معلم از اطّلاعاتی است که جمعآوری میکند . هدف از ارزشیابی مستمر ، تشخیص مشکلات دانشآموزان در فرآیند یاددهی - یادگیری است و به تصمیمات مربوط به توسعه و تولید برنامه کمک میکند ولی در ارزشیابی پایانی ، تعیین آموختههای کلّی دانشآموزان در پایان دورهی آموزشی مورد نظر است که معمولاً به صورت نمرهی کیفی یا کمی به دفتر مدرسه و والدین گزارش میشود . در ارزشیابیهای تراکمی به تصمیمات مورد به ادامه ، قطع یا گسترش برنامه یاری میرساند .
ویژگیهای ارزشیابی پایانی :
- ارزشیابی پایانی ، یک ارزشیابی مجموعی و کلّی از آموختههای فراگیران است که اطّلاعات محدودی در مورد میزان موفّقیّت برنامهی درسی به برنامه ریزان ، معلّمان ، دانشآموزان و والدین آنها میدهد.
- ارزشیابی پایانی به طور محدود توانایی نسبی دانشآموز را در برخورد با مسائل ، زمانی که او در شرایط کنترل شدهای قرار میگیرد ، میسنجد .
- نقش عوامل خارجی در قضاوت را تا حدّ امکان کم میکند و تعداد زیادی از دانشآموزان را در زمان محدود ارزیابی میکند .
- آگاهی دانشآموز از وجود ارزشیابی پایانی او را وادار میکند تا نسبت به دقّت ، صحت و پیگیری آنچه را فرا میگیرد حسّاسیّت بیشتری نشان دهد .
- ارزشیابی پایانی ، ابزاری مناسب در سنجش دانشآموز و قضاوت در مورد حدود تواناییهای اوست.
- چون تمام دانشآموزان در موقعیّت مشابه سنجیده میشوند کار قضاوت معلّم سادهتر و دقیقتر است .
- معلّمان در اجرای این ارزشیابی مشکلی ندارند و بارم بندی پرسشها ساده است .
د ) ارزشیابی پوشهای :
پوشه مجموعهی قطعاتی از کارهای دانشآموز است که با اتّصال آنها میتوان تصویر کامل و روشنی از دانشآموز به نمایش درآورد و شامل فهرستهای ارزشیابی معلّم ، گزارش کارهای دانشآموز ، یادداشتهای معلّم ، گزارشهای گردش علمی و کارهای عملی و پروژههای دانشآموز باشد .
پوشه پیش از آن که قطعاتی از کارهای دانشآموز باشد که بی هدف جمعآوری شده ، مجموعهای از کارهای مشخّص ، هدفدار و آگاهانهی دانشآموز است که به او امکان میدهد تا تواناییهای خود را از جهات مختلف به نمایش بگذارد .
ویژگیهای ارزشیابی پوشهای :
- دانشآموز با ارائهی کار خود از طریق پوشه فرصت پیدا میکند تا میزان تواناییها و دانش خود را مستند سازد .
- پوشه فرصت شناخت و اصلاح اشتباهات را به دانشآموز میدهد و به این ترتیب دانشآموز را در فرآیند آموزش سهیم میکند .
- پوشه به دانشآموز فرصت میدهد تا بین آموختههای قبلی و جدید ارتباط برقرار کند .
- پوشهی دانشآموز ابزاری برای تعامل با همکلاسیها ، معلّمان و والدین است .
- مرور پوشهی دانشآموز به والدین امکان میدهد تا در جریان پیشرفت فرزندشان قرار گیرند و نقاط قوّت و ضعف او را بشناسند و نقش مثبت ، سازنده و فعّالی در هدایت تحصیلی او داشته باشند .
- مرور پوشهی دانشآموز به معلّم امکان میدهد تا با اطمینان بیشتر و بر اساس دلایل مستند در مورد دانشآموز قضاوت کند .
- در روش ارزشیابی پوشهای دانشآموزان با اندیشیدن دربارهی نمونههای کار خود از خود ارزشیابی کرده و در یادگیری پیشرفت میکنند .
هـ ) ارزشیابی توصیفی :
ارزشیابی توصیفی الگویی است که در سالهای اخیر به عنوان الگویی جانشین نظام ارزشیابی سنّتی مطرح گردیده است . تعلیم و تربیت با استبداد ، تحمیل اندیشه و عقاید، سلب فرصت اظهار نظر و نقد و پیروی توأم با تهدید ، سازگاری ندارد . در عوض رشد خلّاقیّت ، تقویت مهارت جستجوگری و رشد قدرت انتقاد با روح تربیت سازگاری دارد که در این صورت باید فرد را دارای حقّ انتخاب بدانیم . در این دیدگاه ، ارزشیابی فرآیندی بیرونی و تحمیلی نیست که آثاری چون ترس ، اضطراب ، پیروی بیچون و چرا و رفتارهای غیر اخلاقی را به همراه داشته باشد ، بلکه فرآیندی است که باید از بیرون به درون منتقل شود و در واقع توسّط خود فرد انجام گیرد . آزادی فکر و اندیشه یکی از عوامل بروز خلاقیتها و ابتکارها است .
ارزشیابی توصیفی آنگونه آرزشیابی است که چگونگی عملکرد کودک را بیان میکند و همراه با ایجاد تغییرات زیر در نظام موجود ارزشیابی تحصیلی است .
- تغییر مقیاس فاصلهای ( 20-0 ) به مقیاس ترتیبی ( در حدّ انتظار ، نزدیک به انتظار ، نیازمند تلاش بیشتر و ... )
- تغییر ساختار کارنامه و تبدیل آن به کارنامهی توصیفی
- تغییر و تنوّعبخشی به ابزارها و روشهای جمعآوری اطّلاعات از وضعیّت تحصیلی دانشآموز (پوشهی کار ، چکلیست ، برگ ثبت مشاهدات ، آزمونهای عملکردی و ... )
- تغییر در مرجع تصمیمگیرنده در مورد ارتقای دانشآموز از امتحانات پایانی به معلّم و شورای مدرسه
ویژگیهای ارزشیابی توصیفی :
- توجّه به نیازهای اجتماعی – عاطفی دانشآموزان
- توجّه به عملکرد واقعی دانشآموزان
- دستیابی به مهارتهای زندگی و بهادادن به آموزش این مهارتها در فعّالیّتهای دانشآموزان
- افزایش علاقه به یادگیری در دانشآموزان
- توجّه بیشتر به ارزشیابی مستمر
- برقراری ارتباط عاطفی بیشتر بین معلّم – دانشآموز و اولیای آنان
- از بین رفتن دلهره و اضطراب امتحان
- بالارفتن استقلال ، اطمینان و اعتماد به نفس در میان دانشآموزان
- شکوفایی خلّاقیّت و افزایش تفکّر خلّاق در دانشآموزان
- جایگزینی چالش و بازخورد به جای تهدید و نمره
- آمادهسازی کودک برای زندگی آینده
- آموزش خودسنجی و همسال سنجی به دانشآموز
نتیجه :
هر کاری که قضاوتی به همراه داشته باشد ارزشیابی است . ارزشیابی از مهمترین پایههای فرآیند آموزشی مطلوب است و مجموعهی فعّالیّتهایی است که برنامه ریزان و معلّمان را از نتیجهی عملکرد برنامه آگاه میکند ، میزان تحقّق هدفهای کلّی و جزئی را نشان میدهد و نارساییها و کمبودهای برنامهی درسی را آشکار میسازد .
فهرست منابع :
- رستگار ، طاهره ، ارزشیابی در خدمت آموزش ، مؤسّسهی فرهنگی منادی تربیت ، چاپ سوم ،1383
- گروه مولّفان ، راهبردهای آموزشی ،سازمان آموزش وپرورش استان اصفهان ،چاپ اول ، پائیز1370
- سیف ، علی اکبر ، روشهای اندازهگیری و ارزشیابی آموزشی ، تهران ، نشر دوران ، چاپ دهم ، 1382
- مجلهی رشد آموزش ابتدایی ، سال هشتم ، دیماه 1383، شمارهی پیاپی63
- مجلهی رشد آموزش ابتدایی ، سال نهم ، دیماه1384، شمارهی پیاپی 72
- عزّتیپرور ، احمد ، کتاب معلّم زبان فارسی 3 ، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ، چاپ سوم ، 1382