اینک گزیده ای از امثال کویش دِهآبادی را که نمونه ای عالی از فکر و قریحه ی مردم دِهآباد و نشان از گستردگی دامنه لغات و اصطلاحات این گویش است در پی می آوریم .
|
آدِمیزاد تَب روبا دارَ |
ădemizăd tab rūbă dăra | ||||
|
طبیعت و سرشت آدمیزاد همچون روباه است . | |||||
|
اَپّییَش با پالام خَر دَجّال کار بَلَد بوبو |
appiyaš bă pălăm xar daĵĵăl kăr balad būbū | ||||
|
می خواهد با پالان خر دجّال کار یاد بگیرد . | |||||
|
اَز زور وِشیج چاشدِ خُو دِ پو اَبو |
az zūr vešiĵ čăšde xow de pū abū | ||||
|
از زور گرسنگی چاشت از خواب بیدار میشود . حکایت کسی است که از شدّت فقر و نداری ناگزیر دیر از خواب بیدار میشود تا یک وعده غذا کمتر بخورد . | |||||
|
اُزمان هَنداتی کین گوزیگِش اَپّییَ |
ozmăn handăti kin gūzigeš appiya | ||||
|
زبان طرّاح و برنامه ریز ... میخواهد . در مقام بیاعتباری گفتار در برابر کردار میگویند . | |||||
|
اُشتُر کِ دِ چووَکَ زورِش با سَهَبِشَ |
oštor ke de čūwaka zūreš bă sahabeša | ||||
|
شتر که در چاه میافتد زورش با صاحبش است . صاحب سرمایه برای سرمایه اش دل میسوزاند نه دیگران . | |||||
|
اُشتُر یَزدیگَ پَچَچُرَّ |
oštor yazdiga pačačorra | ||||
|
شتر یزدی است به عقب میشاشد . روز به روز به جای ترقّی تنزّل میکند . | |||||
|
اِشکار تا بِ شاخ خووِش نَوینیَ شُوچِر نَشو |
eškăr tă be šăx xūweš naviŋya šowčer našū | ||||
|
بز کوهی تا به شاخ خود نبیند شب چره نمیرود . در مقام لزوم عاقبت اندیشی میگویند . | |||||
|
اَشکَم وِشَ پُشتَ نَکیشَ |
aškam veša pošta nakiša | ||||
|
گرسنه نمیتواند بار بر دوش بکشد . | |||||
|
اَلیشووَ بالِش زَمین مَردُمان دِ دَرَشو |
ali šūwa băleš zamin mardomăn de darašū | ||||
|
علیشاه است بیلش در زمین مردم فرو میرود . مثال کسی است که نسبت به انجام کارهای خود رغبتی نشان نمیدهد ولی از انجام کارهای دیگران دریغ نمیکند . | |||||
|
اُو کِ نوشو خَبَر بُشدَ |
ow ke nūšū xabar bošda | ||||
|
وقتی آب در جوی حرکت نمیکند خود پیامی است مبنی بر اینکه آب در بالادست قطع شده است . | |||||
|
اَوریشَم زیگاتی پِش پالام خَرَکِرَن |
awrišam zigăti pešpălăm xar akeran | ||||
|
ابریشم زیادی را در پیش پالان ( قسمت جلوی پالان ) خر میگذارند . فراوانی سبب بیقدری است . | |||||
|
ایتَن پُش خَرِش نَچونوَ خُ اَشو جَلُو خَرَچینیَ |
itan poš xareš načūŋwa xo ašū ĵalow xar ačiŋya | ||||
|
کسی او را پشت خر نمینشاند خودش میرود جلو خر مینشیند . | |||||
|
بِ غاتِرِشان بَوات پِدان کییَ اَتِش مُمان اَسبَ |
be γăteršăn bavăt pedăn kiya ateš momăn asba | ||||
|
به قاطر گفتند پدرت کیست گفت مادرم اسب است . | |||||
|
بِ کَرگُ بَواجِ کیش نِ وَدِش اَیگَ |
be kargo bavăĵe kiš ne vadeš ayga | ||||
|
اگر به مرغ بگویی کیش ( صوتی برای راندن پرندگان ) این شخص بدش میآید . بسیار حسّاس و زودرنج است . | |||||
|
با هَرکی هَرکی چا مچَ پَسّا نَبوکَ |
bă harki harki čămča passă nabūka | ||||
|
با همه کس نمیتوان قاشق ردّ و بدل کرد . با همه کس نمیتوان داد و ستد کرد . | |||||
|
بادیگِ خالی دیم اُو دِ اَگِلَّ |
bădige xăli dim ow de agella | ||||
|
بادیه خالی بر روی آب میگردد . | |||||
|
بُزغالَ کِ پی بَر کینیِش اَگِرَ رَغاسی گََکِرَ |
bozγăla pi bar kiŋyeš agera raγγăsi gakera | ||||
|
بزغاله وقتی پیه در عقبش جمع میشود رقّاصی میکند . حکایت کسی است که با تکیه برتصورات بیپایه خود ، فخر فروشی میکند . | |||||
|
بُزو کِ اَجَلِش سَرَیگَ نانِ چوپان اَخُرَ |
bozū ke aĵaleš sarayga năn čūpăn axora | ||||
|
بز که اجلش فرا میرسد نان چوپان را میخورد . | |||||
|
بُشدَ خا غلا بارَ واوِیلووِش باردَ |
bošda xă γală băra văveylūweš bărda | ||||
|
رفته بود تخم کلاغ بیاورد واویلا آورده . قراربود کاری بدون صدا انجام دهد با سروصدا انجام داده است . | |||||
|
بُشدَن یَک واگِلّووَن دُ |
bošdan yak văgellūwan do | ||||
|
رفتند ، یک . برگشتند ، دو . هیچ نتیجهای از رفتن خود نگرفتند . | |||||
|
پیرِجَن غوزِش دَ دَسِّش بِ سُو نَرَسّا اَتِش نَمَسیگَ |
pireĵan γūzeš da dasseš be sow narassă ateš namasiga | ||||
|
پیرزن قوز داشت دستش به سیب نمیرسید ، میگفت : دوست ندارم . | |||||
|
پیگازخُرَ هَریگا اَشو پیگاز جَلُوگِش دِ اِشدَ |
pigăzxora harigă ašū pigăz ĵalowgeš de ešda | ||||
|
پیازخور هر کجا برود پیاز جلو اوست . | |||||
|
پیگازِش آرگِرَتَّ پِی نان مُردِمان اَجیگَ |
pigăzeš ărgeratta pey năn mademăn aĵiga | ||||
|
پیاز برداشته ، به دنبال نان مردم میگردد . | |||||
|
تازی مُوغِ اِشکار چُرِش اَیگَ |
tăzi mowγe eškăr čoreš ayga | ||||
|
تازی وقت شکار ادرارش میگیرد . حکایت کسی است که داوطلب کاری است امّا هنگام فرا رسیدن آن کار عذر و بهانه میآورد و شانه خالی میکند . | |||||
|
تَنافِش جِر کار دِ بَکیشا |
tanăfeš ĵer kăr de bakišă | ||||
|
طناب را از زیر کار کشید . عهد و پیمان را زیر پا گذاشت و از انجام کار شانه خالی کرد . | |||||
|
تورَ کِ کَرگ اَگِرَ بَناگوشِش زَردَ |
tūra ke karg agera banăgūšeš zarda | ||||
|
شغالی که مرغ را شکار میکند بنا گوشش زرد است . خطاکار خود را رسوا میکند و نشان میدهد . | |||||
|
چِ سِرییَ کِ چِل لُغمو اَخُرَ |
če seriya ke čel loγmū axora | ||||
|
چه سیری است که چهل لقمه میخورد . | |||||
|
چَلو چَندُ خا اووَدَ ایگِش بُلبُلَ گِلَّ |
čalū čando xă ūwada igeš bolbol agella | ||||
|
چغوک چندین تخم میگذارد فقط یکی از آنها بلبل میشود . | |||||
|
چوپان گَلَّ وِلِش کِرَ سَهَب گَلَّ گَلَّ وِل نَکِرَ |
čūpăn galla veleš kera saheb galla galla vel nakera | ||||
|
چنانچه چوپان گلّه را رها کند صاحب گلّه آن را رها نمیکند . | |||||
|
خُ اَشو دوگِش اِگِنَدَن شاگِردِش وَسِش اَکِرَ ماسِش اِگِدَن |
xo ašū dūgeš egenadan šăgerdeš vasešakera măseš egedan | ||||
|
خودش میرود دوغش نمیدهند شاگردش را میفرستد ماستش بدهند . | |||||
|
خُ جیچَّ کارِش گُردوگَن |
xo ĵičča kăreš gordūgan | ||||
|
خودش کوچک است کارهایش بزرگ هستند . | |||||
|
خُ کَسِ نُهان پیرِ آموگِمان نَر بُزِ خَبِ دارَ |
xo kase nohăn pire ămūgemăn narboze xabe dăra | ||||
|
خودم کسی نیستم پسر عمویم نربز ( چپُش) خوبی دارد . | |||||
|
خَر بِ تَویلِ گَرم نَورِجَ |
xar be tavile garm nawreĵa | ||||
|
خر از طویلهی گرم نمیگریزد . کسی که از موقعیّتی خوشش آمد آن را رها نمیکند و به آن پشت پا نمیزند . | |||||
|
خَر کِ سَر دِ تَویلَ نوشو دام دِ اَشینیَنیِش |
xar ke sar de tavila nūšū dăm de ašiŋyaŋyeš | ||||
|
خری که با سر به طویله نرود آن را با دم به طویله میبرند . | |||||
|
سَد مَن گوشد اِشکار بِای چُس تازی نَرِزَ |
sad man gūšd eškăr be i čos tăzi nareza | ||||
|
صد من گوشت شکار به یک ... تازی نمیارزد . احسان و لطف زیاد در برابر منت گذاری ارزشی ندارد . | |||||
|
سُفرَ کِ دیم اَشکَم دِ دَربَندِ اَشکَم سِر نَبو |
sofra ke dim aškam de dabande aškam ser nabū | ||||
|
سفره را که بر روی شکم ببندی شکم سیر نمیشود . با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمیشود . | |||||
|
فُلانی میشِش اَوِزَ مَلی شُمَ بَگِرَ |
folăni mišeš aveza mali šoma bagera | ||||
|
فلانی موشش میدود گربهی شما را بگیرد . بسیار با ابّهت است . | |||||
|
غوروش بَد دِ هَر کی دِ پَچِدَدَ |
γūrūš bad de har ki de pačedada | ||||
|
قروش ( واحد پول قدیم ) بد را به هر کسی بدهی به تو برمی گرداند . نتیجهی اعمال هر کس به او برمی گردد ، مال بد به ریش صاحبش بسته است . | |||||
|
کار کیچَّ نُشدَ وَچَّ کیچَّ شُدَ |
kăr kičča nošda vačča kičča šoda | ||||
|
کار به کوچه نرفته بچّه به کوچه رفته است . هر چه کار کنی ، بیرون از خانه پیدا نیست ولی فرزند است که بیرون از خانه پیداست و نشان و یادگار خانواده است . | |||||
|
کارِگِرَ سَنّار هَندات کِرَ سیسَنّار |
kăregera sannăr handăt kera sisannăr | ||||
|
کارگر صد دینار برنامه ریز سیصد دینار . در مقام ترجیح اندیشه میگویند . | |||||
|
کَرگِش خا دُ زَردَ اووَدَ |
kargeš xă dozarda ūwada | ||||
|
مرغش تخم دوزرده میدهد . اوضاع بسیار خوبی دارد . | |||||
|
کَرگو وَجونوِش کَردَ |
kargū vaĵūŋweš karda | ||||
|
مرغ دیگر تخم نمیدهد . مثال کسی است که از انجام کار دل سرد شده . | |||||
|
کَرمُ کوجیلِش بَرِمِدو |
karmo kūĵileš baremedū | ||||
|
کرمها و سوسک هایش درآمده اند . بنای اعتراض و نافرمانی نهاده است و بهانه گیری میکند . | |||||
|
کُلا پِشونوِش یَم بِکَردَ |
kolă pešūŋweš yam bekarda | ||||
|
کلاه پدرش را گم کرده است . مثال کسی است که با رسیدن به موقعیّتی مطلوب اصالت خانوادگی خود را فراموش میکند . | |||||
|
کوجیلو وَچَّش دیفال دِ بالو اَشو اَجَ غربان دَسُّ پا سیگووَد بُشان |
kūĵilū vaččaš difăl de bălū ašū aĵa γorbăn dasso pă sigūwed bošăn | ||||
|
بچّهی سوسک سیاه از دیوار بالا میرود مادرش میگوید قربان دست و پای سیاهت بروم . دوست داشتن عامل خوش بینی است . | |||||
|
کور کور اَیوزَ اُو چالو |
kūr kūr ayūza ow čălū | ||||
|
کور ، کور را جستجو میکند و آب ، چاله را . | |||||
|
گُردگِری زَغالِش اَپّییَ |
gordgeri zaγăleš appiya | ||||
|
بزرگی زغال میخواهد . یعنی باید برای اثبات بزرگی هزینه کرد . | |||||
|
گَلِّ پِیغمبَر تا چاشتِ نَچارنَ |
galle peyγambar tă čăšte načărna | ||||
|
گلّهی پیامبر را تا هنگام چاشت نمیچراند . حکایت کسی است که تند مزاج و کم حوصله است . | |||||
|
مِسلِ چو مَمبِرَ نَ بَبوگِش سوجِنا نَ دیرِش بَبو فِس |
mesle čū mambera na babūgeš sūĵenă na direš babū fes | ||||
|
مثل چوب منبر است – چون کهنه و مستعمل شود - نه میتوان آن را سوزاند و نه میتوان آن را بیرون انداخت . کهنسال را در هر حال باید حرمت نهاد . | |||||
|
مِسلِ کُتِِرِ گورماس خَردَ هَ |
mesle kotere gūrmăs xarda ha | ||||
|
مثل سگتولهی گورماست خورده است . کوتاه قد و سنگین وزن است . | |||||
|
مُش دِ کَلِّ پیگاز بَندِ وَچَّش بَرَوِزَ |
moš de kalle pigăz bande vaččaš baraveza | ||||
|
اگر مشت بر سر پیاز بکوبی بچّهی پیاز ( پیاز خرد که وسط پیاز بزرگ قرار دارد ) بیرون میپرد . اگر به سرپرست خانواده ضربهای وارد شود خانواده متلاشی میشود . | |||||
|
نِ چیندَر غالِب نِ دِگَ |
ne čindar γăleb ne dega | ||||
|
این چغندر قالب این دیگ است . خدا در و تخته را با هم جور میکند . | |||||
|
ناخان هَر چِ سَرِش بَگِرِ تَش بار دِرَ |
năxăn har če sareš bagere taš băr dera | ||||
|
ناخن را هر چه کوتاه کنی انتهای آن باقی میماند . روابط خویشاوندان با وجود فراز و نشیب پایدار میماند . | |||||
|
نازُکی کار اَگِرَ وُ کُلُفتی نان |
năzoki kăr agera wo kolofti năn | ||||
|
نازکی کار را میگیرد و کلفتی نان . به دنبال کار آسان و غذای مفصّل است . | |||||
|
نِزَن کِ بان اَشِ پایین یورُ |
nezan ke băn aše păyin yūro | ||||
|
این طور که پشت بام میروی پایین بیا . کار سختی که در پیش گرفتهای به انجام برسان . | |||||
|
واسِ کار خُمان را پاشنِ پووِش بَتِرَکووَ |
văse kăr xomăn ră păšne pūweš baterakūwa | ||||
|
برای کار خودمان پاشنهی پایش ترک خورده است . حکایت کسی است که در انجام کار خود اظهار ناتوانی میکند امّا برای انجام کار دیگران آستین بالا میزند . | |||||
|
وَچِّ چَلوگَ هُلُک نَشو تاجِش کَج اَبو |
vačče čalūga holok našū tăĵeš kaĵ abū | ||||
|
بچّه چغوک است به سوراخ نمیرود چون کاکلش کج میشود . چون چغوک بیابانی تنها در سطح زمین لانه میسازد ، در مذمت خودبینی و تکبر گفته میشود . | |||||
|
وَر مِمان سِرِد اَفِسّان |
var memăn sered afessăn | ||||
|
تو را پیش مهمان سیر میاندازم . حکایت مهمانی است که هرچه او را به طعام میخوانند اظهار سیری میکند پس از اصرار زیاد میزبان برسر سفر مینشیند وهر آنچه در سفره است میخورد . | |||||
|
هَر چِ رو تاس دِ بو بَر اَیگَ |
har če rū tăs de bū bar ayga | ||||
|
هر چه در طاس باشد بیرون میآید . در نهایت همه چیز آشکار خواهد شد . | |||||
|
هَر کی اَپّییا دَسِّش بِ زانگ خووِش بَگِرَ پابو |
har ki appiyă dasseš be zăng xūweš bagera păbū | ||||
|
هر کس باید دستش را به زانوی خودش بگیرد و بلند شود . لزوم اتّکا به توان خود . | |||||
|
هَر کی خَرِش بَشیگَ بان خووِی بَشتونوَ پایین |
har ki xareš bašiga băn xūwey baštūŋwa păyin | ||||
|
هر که خر را پشت بام برده خودش هم آن را پایین بیاورد . زمانی که پرورده با پرورنده به مخالفت برخیزد میگویند . | |||||
|
هَریگا لَب بو بِ دَندان نَرَسَّ |
harigă lab bū be dandăn narassa | ||||
|
هر کجا لب باشد به دندان نمیرسد . حقّ تقدم ، اوّل فامیل نزدیک بعد فامیل دور . | |||||
|
هَزار کیزو اَساجَ ایگِش دَسَّ نَدارَ |
hazăr kizū asăĵa igeš dassa nadăra | ||||
|
هزار کوزه میسازد حتی یکی از آنها دسته ندارد . در مقام بیان دروغگویی دیگران میگویند . | |||||
|
یَ خَر دِ خَرجُ نَبو دا |
ya xar de xarĵo nabūdă | ||||
|
جو خر را نمیتوان به کرّه خر داد . با هر کسی باید مطابق با شأن و جایگاهش رفتار کرد | |||||
